Nga Rashka deri te identiteti Shqiptar

Konverzioni Gemini_IA dhe Unë me një pyetje: Si quhej mbreteria e Rasit?

Identiteti kombëtar lidhet me ndjesinë e përkatësisë së individëve brenda një kombi. Ai përfshin elemente të ndryshme si gjuha, historia, tradita, dhe ndjenjat kolektive. Këto elemente formojnë karakterin kombëtar dhe e dallojnë një popull nga të tjerët, duke reflektuar proceset historike dhe zhvillimet shoqërore. – copilot_IA

Në trojet e Kosovës ka pas identitete të ndryshme si: Pellazgian¹, Dardan², Romak³, Ilirian⁴, Thrak⁵, Sllavë⁶, Turk⁷, Serbian⁸, Shqiptar⁹ dhe së fundi konglomerati ndërkombëtar Kosovar¹⁰.

Filloim pak rrugëtim

Mbretëria e Rasit ose Rashka

Mbretëria e Rasit (ose shteti i hershëm serb) njihej zyrtarisht si Rashka (serbisht: Raška / Рашка). Në burimet latine të kohës, ky shtet referohej shpesh si *Rascia*.

Përbërja e popullatës së Rashkës

Popullatat nuk janë klasifikuar si etnike, por në bazë të fesë, besimit dhe predikimit. Regjistrimi i popullsive ishte nga administratat e kishës (përfshirë krisobullat e mbretërve të Rashkës) që janë të regjistruara nga tatimmbledhësit.

Rashka (me qendër në **Stari Ras**, afër Novi Pazarit të sotëm) gjatë mesjetës është një nga temat më të diskutuara në historiografinë ballkanike, pasi ajo rajon ishte një “pikë takimi” mes popullsive të ndryshme.

Zyrtarisht, Rashka konsiderohet për serbët, bërthama e shtetit serb, por realiteti etnik ishte më heterogjen (i përzier):

### 1. Elementi Sllav (Serbët). Sllavët ishin forca politike dhe ushtarake dominuese. Ata u vendosën në këto zona gjatë dyndjeve sllave të shekujve VI-VII.

* **Organizimi:** Ishin të organizuar në fise dhe sundoheshin nga “zhupanët”.

* **Gjuha:** Sllavishtja e vjetër u bë gjuha e administratës dhe e kishës (sidomos pas krijimit të Kishës Ortodokse Serbe nga Shën Sava).

### 2. Popullsia Autoktone (Vllahët dhe Pasardhësit e Ilirëve).

Përpara mbërritjes së sllavëve, ky rajon banohej nga popullsi ballkanike autoktone (Dardanët në juglindje dhe fise të tjera iliro-trake).

* **Vllahët:** Burimet mesjetare (përfshirë krisobullat e mbretërve të Rashkës) përmendin shpesh “Vllahët” si një grup etnik dhe profesional (barinj) që jetonin në male. Ata ishin popullsi e romanizuar (e ngjashme me rumunët e sotëm ose arumunët).

* **Asimilimi:** Me kalimin e shekujve, një pjesë e madhe e kësaj popullsie u sllavizua përmes fesë ortodokse dhe martesave, por emrat e vendeve (toponimet) në rajonin e Rashkës ruajnë ende gjurmë të gjuhëve para-sllave.

### 3. Elementi Arbëror (Shqiptarët e hershëm) Rashka kufizohej dhe shpesh përfshinte territore që sot njihen si pjesë e trevave shqiptare (si Kosova dhe Veriu i Shqipërisë).

* **Zonat Kufitare:** Në jug të Stari Ras-it, në drejtim të rrafshit të Kosovës dhe zonave malore të Malit të Zi të sotëm, popullsia arbërore ishte e pranishme.

* **Dëshmitë:** Dokumentet e kohës (si ato të Stefan Dushanit më vonë) i rendisin veçmas “Arbanasit” (Arbërit) nga serbët dhe vllahët, gjë që vërteton praninë e tyre etnike si një grup i dallueshëm brenda ose në kufijtë e mbretërisë.

### 4. Pakica të tjera* **Sashët (Saksët):** Ishin minatorë gjermanikë që u ftuan nga mbretërit e Rashkës për të hapur minierat e arit dhe argjendit. Ata kishin ligjet dhe fenë e tyre (katolike).

* **Tregtarët Latinë:** Në qendrat si Ras-i kishte prani të tregtarëve nga Dubrovniku (Raguza) dhe Italia, të cilët ndikonin në kulturën urbane.

Edhe pse **Rashka** ishte politikisht një shtet sllav (serb), baza e saj popullative ishte një mozaik. Në qytete dhe në administratë dominonte elementi sllav, ndërsa në zonat rurale dhe malore mbijetonin popullsitë autoktone (vllahët dhe arbërit), të cilët me kalimin e kohës luajtën një rol të madh në formimin e kulturës dhe gjenetikës së rajonit.

Rashka dhe Arbëria dhe të gjitha këto formacione mesjetare afër tyre ishin në një lëvizje të vazhdueshme, ku aleancat ndryshonin po aq shpejt sa kufijtë. Ishte një kohë e vështirë, por që farkëtoi identitetet që kemi sot.

Gjatë periudhës së kulmit të saj nën dinastinë e Nemanjiqëve, titulli zyrtar evoluoi sipas zgjerimit të territorit, por emërtimi bazë mbeti ai i Rashkës. Ja disa pika kyçe mbi emërtimin:

Zhvillimi i Emrit Zyrtar

Rashka: Ky emër rrodhi nga kështjella e Ras-it, e cila ishte qendra administrative dhe fetare e shtetit. Në burimet latine të kohës, ky shtet referohej shpesh si Rascia.

Principata e Madhe (Zhupania e Madhe): Përpara se të bëhej mbretëri, titulli zyrtar i sundimtarit ishte “Zhupani i Madh i Rashkës” (Veliki Župan).

Mbretëria e Tokave të Sllavëve: Pasi mori kurorën mbretërore në vitin 1217 nga Papa, emërtimi zyrtar në dokumentet shtetërore shpesh shënohej si “Mbretëria e Tokave të Serbisë dhe të Bregdetit”.

[Ky titull u zgjerua shpejt në “Perandor dhe Autokrat i Serbëve dhe Grekëve, i Bullgarëve dhe i Shqiptarëve”.] – Emperor of the Serbs – Wikipedia]¹¹

Rashka dhe marrëdhëniet e saj me principatat Arbërore të asaj kohe?

IA: Duke u fokusuar në marrëdhëniet e Rashkës me principatat arbërore dhe shtrirjen e saj, mund të shohim një histori komplekse që luhatet mes aleancave martesore dhe konflikteve territoriale.

1. Shtrirja Gjeografike: Rashka e kishte qendrën në rajonin e sotëm të Sanxhakut (rreth qytetit të Novi Pazarit). Me kalimin e kohës, ajo u zgjerua: Në Veri dhe Lindje: Drejt lumenjve Moravë dhe Drina.Në Jug: Drejt Kosovës së sotme dhe Maqedonisë së Veriut. Në Perëndim: Drejt Zetës (Mali i Zi i sotëm) dhe territoreve veriore të Shqipërisë.

2. Marrëdhëniet me Principatat Arbërore: Gjatë shekujve XII-XIV, kufijtë mes Rashkës dhe territoreve arbërore ishin dinamikë. Dy pikat kryesore të kontaktit ishin:

Principata e Arbrit: Kjo ishte principata e parë e rëndësishme arbërore (me qendër në Krujë). Marrëdhëniet ishin shpesh diplomatike. Për shembull, Dhimitër Progoni (sundimtar i Arbrit) u martua me Komnena Nemanjiq, vajzën e mbretit serb Stefan Nemanjiqi, për të siguruar mbrojtje kundër venedikasve.

Konflikti për Veriun: Sundimtarët e Rashkës synonin vazhdimisht qytetet bregdetare si Shkodra dhe Lezha, të cilat ishin pika kyçe tregtare. Shkodra shpesh shërbente si rezidencë për trashëgimtarët e fronit të Rashkës.

3. Periudha e Mbretit Stefan Dushan (Shekulli XIV): Kjo është periudha kur ndikimi i Rashkës (tashmë e shndërruar në Perandori) mbi arbërit ishte më i madhi: Dushani pushtoi pjesën më të madhe të territoreve shqiptare deri në jug (Epir).

Gjatë kësaj kohe, shumë fisnikë arbërorë (si Topiajt apo Balshajt) shërbyen në administratën e tij, por ruajtën një nivel autonomie lokale.

Pas vdekjes së tij, këto familje fisnike (si Balshajt në Shkodër) u pavarësuan plotësisht dhe krijuan shtetet e tyre mbi gërmadhat e perandorisë së dobësuar.

Dallimi Fetar

Një pikë fërkimi ishte feja. Ndërsa Rashka ishte qendra e Ortodoksisë sllave, shumë nga territoret arbërore (sidomos në veri dhe bregdet) ishin nën ndikimin e Kishës Katolike dhe lidhjeve me Papatin, gjë që krijonte një distancë kulturore dhe politike.

Rënia e Rashkës dhe fuqizimin e familjeve të mëdha arbërore si Topiajt apo Kastriotët?

Kulmi ishte jetëshkurtër. Dushani si perandor mbretroi nga 1346 deri 1355. Vdekja e Dushanit u pasua nga shpërbërja e shtetit nën degët rivale të familjes dhe udhëheqësit lokalë. Perandori i fundit, Urosh, (1356 – 1371), vdiq në vitin 1371. Pretendenti kryesor për fronin e unifikuar ishte Mbreti Vukashin, por ai vdiq duke u përleshur me osmanët në vitin 1371. I radhës që dukej i aftë të rivendoste Serbinë ishte Princi Lazar Hrebeljanović, sundimtar i Serbisë së zgjeruar Moraviane. Përplasja kryesore me osmanët që përparonin ndodhi më 28 qershor 1389 në Fushë-Kosovë. Të dy sundimtarët, Sulltan Murati I dhe princi Lazar, u vranë në betejë.

IA: Rënia e fuqisë së Rashkës (veçanërisht pas vdekjes së Stefan Dushanit në vitin 1355) krijoi një “vakum” pushteti, të cilin e shfrytëzuan menjëherë familjet fisnike arbërore për të krijuar shtetet e tyre të pavarura. Ky proces shënon kalimin nga sundimi i huaj në epokën e Principatave të Mëdha Arbërore.

1. Fuqizimi i Balshajve (Veriu): Familja e Balshajve (Balsha I, II dhe III) ishte e para që përfitoi. Ata morën kontrollin e Shkodrës dhe Zetës, duke dëbuar administratën serbe.

Shtrirja: Ata u zgjeruan deri në Vlorë dhe Berat përmes martesave dhe luftërave.

Pavarësia: Balshajt madje ndryshuan besimin nga ortodoksë në katolikë për të siguruar mbështetjen e Papës dhe për t’u distancuar nga trashëgimia e Rashkës.

2. Topiajt dhe “Princi i Shqipërisë” (Qendra). Në Shqipërinë e Mesme, Karl Topia u bë figura kryesore. Ai e quante veten “Princeps Albaniae” (Princi i Shqipërisë). Ai arriti të dëbonte sundimtarët sllavë dhe anzhuinët nga Durrësi në vitin 1368.Topiajt krijuan një bërthamë shtetërore që shërbente si tampon mes ndikimit sllav në veri dhe atij bizantin/latin në jug.

3. Kastriotët: Nga zotërit e vegjël në udhëheqës kombëtarë. Ndërsa Rashka po shpërbëhej dhe principatat arbërore po konsolidoheshin, lindi nevoja për një mbrojtje kundër një rreziku të ri: Perandorisë Osmane.

Gjon Kastrioti (babai i Skënderbeut) përfitoi nga dobësimi i mbetjeve të shtetit serb (Despotatit) dhe fqinjëve të tjerë për të zgjeruar zotërimet e tij në Mat, Dibër dhe Mirditë.

Lidhja e Lezhës (1444)

Kjo ishte kulmi i këtij procesi. Fisnikët arbërorë, tashmë plotësisht të pavarur nga çdo ndikim i Rashkës, u bashkuan nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit për të krijuar një konfederatë ushtarake dhe politike.

[Gjergj Kastrioti (rr. 1405 – 17 janar 1468), i njohur gjerësisht si Skënderbeu, ishte një princ dhe anëtar i familjes fisnike të Kastriotëve dhe udhëheqës ushtarak arbër që në fillim luftoi për Perandorinë Osmane dhe më pas udhëhoqi disa kryengritje kundër saj.]¹²

–

IA: A do të dëshironit të shihnit një listë të betejave kryesore ku princat arbërorë filluan të luftonin si forcë e pavarur, apo keni interes për ndonjë familje specifike si Muzakajt apo Dukagjinët?

Po

Princat arbërorë ku filluan të luftonin

Për të kuptuar më mirë se si u rishpërnda pushteti, është interesante të shohim se si dy familje të tjera të mëdha, Muzakajt dhe Dukagjinët, zunë vendin e tyre në historinë pas-Rashkës dhe si u përballën me sfidat e reja.

1. Muzakajt dhe Despotati i Beratit (Jug).

Familja Muzaka ishte një nga familjet më të vjetra fisnike. Me rënien e perandorisë së Dushanit, ata rimorën kontrollin e Shqipërisë së Mesme dhe të Jugut (rajoni i Beratit dhe Myzeqesë).

Gjon Muzaka: Ai shkroi më vonë “Kronikën” e famshme të familjes, ku shpjegonte se si familja e tij kishte luftuar për të mbrojtur trojet nga depërtimi sllav dhe më pas ai osman.

Titujt: Ata përdornin tituj si “Despot”, duke treguar se e shihnin veten si trashëgimtarë legjitimë të pushtetit në rajon, tashmë plotësisht të shkëputur nga administrata e Rashkës.

2. Dukagjinët dhe “Ligji i Maleve” (Veri)

Në veri, aty ku ndikimi i Rashkës kishte qenë më i fortë gjeografikisht, familja e Dukagjinëve u bë dominuese.

Pas dobësimit të serbëve, Dukagjinët morën nën kontroll Pultin dhe Zadrimën, duke u shtrirë deri në rrafshin e Dugagjinit (në Kosovën e sotme).

Ata njihen për krijimin e një sistemi të pavarur administrativ dhe juridik, i cili më vonë u kodifikua si Kanuni i Lekë Dukagjinit, duke treguar një vetëqeverisje të plotë.

Betejat kyçe të tranzicionit të pushtetitKjo periudhë nuk kaloi pa gjak. Arbërit luftuan në dy fronte: për të dëbuar mbetjet e administratës sllave dhe për të ndaluar osmanët.

Beteja e Savrës (1385): Kjo ishte një pikë ktheje. Balsha II (sundimtar arbëror) u përball me osmanët në fushën e Savrës (pranë Lushnjës). Edhe pse Balsha humbi, kjo betejë tregoi se princat arbërorë ishin tashmë aktorët kryesorë që vendosnin për fatin e territorit, pa asnjë varësi nga Rashka.

Beteja e Kosovës (1389): Këtu u pa një bashkëpunim interesant. Edhe pse Rashka si mbretëri ishte shpërbërë në principata të vogla (si ajo e Lazarit), fisnikët arbërorë (si Gjergj II Balsha dhe Teodor Muzaka) morën pjesë si aleatë të barabartë në koalicionin ballkanik kundër osmanëve. Kjo tregon se marrëdhënia kishte kaluar nga “sundimtar-vasal” në “aleatë rajonalë”.

Pse dështoi Rashka dhe mbijetuan Arbërit?

Rashka u shpërbë sepse ishte një perandori e bazuar në pushtimin ushtarak dhe personin e Dushanit. Sapo ai vdiq, sistemi u shemb.

Në të kundërt, familjet arbërore kishin rrënjë lokale dhe mbështetje nga popullsia, gjë që u lejoi atyre të rezistonin më gjatë, edhe përballë stuhisë osmane.

IA: A do të dëshironit të diskutonim për Lidhjen e Lezhës dhe se si Skënderbeu arriti t’i bashkonte të gjitha këto familje (Kastriotët, Muzakajt, Dukagjinët) që dikur ishin të ndara?

Po

Bashkimi i familjeve si identitet shqiptar

Pasi familjet e mëdha arbërore (Balshajt, Topiajt, Muzakajt dhe Dukagjinët) fituan pavarësinë nga rënia e Rashkës, ato shpesh ranë në konflikt me njëra-tjetrën për territor. Ishte Gjergj Kastrioti (Skënderbeu) ai që kuptoi se pa një bashkim politik, këto principata do të gëlltiteshin një nga një nga Perandoria Osmane.

Lidhja e Lezhës (2 Mars 1444)

Kjo ngjarje konsiderohet si momenti i parë i formimit të një shteti të përbashkët arbëror. Skënderbeu zgjodhi Lezhën si vendtakim sepse ishte nën kontrollin e Venedikut, duke u dukur si një “tokë neutrale” për të gjithë princat.

Si u arrit bashkimi i familjeve rivale?

Skënderbeu përdori një kombinim të diplomacisë, lidhjeve familjare dhe autoritetit ushtarak:

Lidhjet e gjakut: Skënderbeu ishte i lidhur me pothuajse të gjitha familjet. Për shembull, nëna e tij (Vojsava) vinte nga një familje fisnike (shpesh e lidhur me Pologun/Gropajt), ndërsa motrat e tij ishin martuar me anëtarë të familjeve Muzaka dhe Topia.

Kompromisi Politik: Ai nuk u shpall “Mbret” (gjë që do të ngjallte xhelozi te të tjerët), por u emërua “Kryeprijës i Lidhjes” (Capitaneus Generalis). Princat ruajtën autonominë në pronat e tyre, por premtuan ushtarë dhe para për arkën e përbashkët të luftës.

Besimi: Skënderbeu arriti të bindte edhe Dukagjinët (rivalët e vjetër të Kastriotëve) që t’i bashkoheshin besëlidhjes, duke krijuar një front unik nga Alpet deri në jug.

Pse ky bashkim ishte më i suksesshëm se sundimi i Rashkës?

Ndryshe nga pushtimi i Rashkës, që ishte një imponim nga lart-poshtë, Lidhja e Lezhës ishte një konfederatë vullnetare.

Gjuha dhe Kultura: Ndërsa në kohën e Rashkës administrata dhe kisha përdornin sllavishten e vjetër, Lidhja e Lezhës bazohej në identitetin arbëror dhe doket vendase.

Mbrojtja e Tokës: Për princat arbërorë, lufta nuk ishte për zgjerim perandorak (siç kishte bërë Dushani), por për mbrojtjen e shtëpisë dhe pronës së tyre “atërore”.

Trashëgimia: Nga Principatat te Shteti

Nën udhëheqjen e Skënderbeut për 25 vite, Arbëria pushoi së qeni një grup provincash të shpërndara dhe u bë një faktor kyç në politikën evropiane. Edhe pse pas vdekjes së tij (1468) osmanët arritën të pushtonin kalanë e fundit, ideja e bashkimit që lindi në Lezhë mbeti si gur themeli i identitetit kombëtar.

IA: A dëshironi të dini më shumë për një betejë specifike ku ky bashkim u vu në provë, siç ishte Beteja e Torviollit, apo keni interes për organizimin e brendshëm të ushtrisë së Skënderbeut?

Po

Beteja e Torviollit (29 qershor 1444) ishte “pagëzimi i zjarrit” për Lidhjen e Lezhës. Ishte hera e parë që ushtria e bashkuar arbërore përballej me një forcë të madhe osmane, dhe rezultati do të përcaktonte nëse Besëlidhja ishte një marrëveshje serioze apo thjesht një premtim në letër.

Beteja e Torviollit: Strategjia e Skënderbeut Sulltan Murati II dërgoi Ali Pashën me rreth 25,000 trupa për të shtypur rebelimin e sapofilluar. Skënderbeu kishte vetëm rreth 15,000 ushtarë, por ai përdori terrenin e fushës së Torviollit (në rajonin e Dibrës së Poshtme) në avantazhin e tij.

Pritia në Pyje: Skënderbeu fshehu një pjesë të konsiderueshme të ushtrisë (rreth 3,000 kalorës nën komandën e Hamza Kastriotit) në pyjet e dendura që rrethonin fushën.

Tërheqja False: Ai e nisi betejën duke u dukur sikur po mbrohej, duke i joshur osmanët të futeshin thellë në qendër të luginës.

Goditja e Dyfishtë: Kur osmanët ishin plotësisht të angazhuar, trupat e fshehura në pyll dolën dhe i goditën ata nga krahët dhe nga pas. Ushtria e Ali Pashës u rrethua dhe u shkatërrua plotësisht.

Organizimi i Ushtrisë së Lidhjes: Suksesi në Torvioll nuk erdhi vetëm nga trimëria, por nga një organizim i ri ushtarak që Skënderbeu solli nga përvoja e tij në ushtrinë osmane:

Garda e Skënderbeut: Një bërthamë prej rreth 2,000–3,000 luftëtarësh profesionistë që ishin nën komandën e tij të drejtpërdrejtë dhe ishin gati për veprim në çdo kohë.

Kontributet e Princave: Çdo familje (Muzakajt, Dukagjinët, etj.) dërgonte një numër të caktuar luftëtarësh. Edhe pse vinin nga krahina të ndryshme, Skënderbeu i stërviti ata që të luftonin si një trup i vetëm.

Zbulimi dhe Lajmëtarët: Skënderbeu krijoi një rrjet të shkëlqyer informacioni. Ai e dinte lëvizjen e osmanëve ditë përpara se ata të mbërrinin në kufi.

Lufta Guerile: Përveç betejave në fushë të hapur, ushtria e Lidhjes ishte mjeshtre e sulmeve të befasishme në kalimet e ngushta malore, duke e bërë të pamundur për ushtritë e mëdha osmane të furnizoheshin.

Pasojat: Fitorja që Jehoni në Evropë. Kjo fitore vërtetoi se bashkimi i princave arbërorë ishte i suksesshëm. Lajmi u përhap në të gjithë Evropën Kristiane. Papati dhe mbretëritë e tjera perëndimore filluan ta shihnin Arbërinë si “Antemurale Christianitatis” (Mburoja e Krishterimit).

Marrëdhëniet e Skënderbeut me Venedikun

Marrëdhëniet e Skënderbeut me fuqitë e mëdha të kohës ishin një “lojë shahu” diplomatike. Ndërsa ai luftonte në fushëbetejë, atij i duhej të siguronte para, armë dhe mbështetje politike nga jashtë.

1. Republika e Venedikut: Partner dhe Rival

Venediku kishte interesa tregtare në bregdetin e Arbërisë (Shkodër, Lezhë, Durrës). Marrëdhënia e tyre me Skënderbeun kaloi nëpër tre faza:

Mëria fillestare: Venediku e shihte me dyshim fuqizimin e Skënderbeut, sepse ai po bashkonte princat që dikur ishin vasalë të tyre.

Lufta me Venedikun (1447–1448): Për shkak të kontrollit të qytetit të Danjës, Skënderbeu hyri në luftë me Republikën. Ai tregoi forcën e tij duke i mposhtur venedikasit, gjë që i detyroi ata ta njihnin si fuqi dhe t’i paguanin një pension vjetor prej 1,400 dukatësh.

Aleanca e nevojës: Më vonë, kur rreziku osman u bë universal, Venediku u bë furnizuesi kryesor me armë dhe ushqime për kështjellat arbërore.

2. Mbretëria e Napolit: Aleati më i ngushtë

Aleanca më e rëndësishme e Skënderbeut ishte me Alfonso V e Aragonit (Mbretin e Napolit).

Traktati i Gaetës (1451): Skënderbeu u bë zyrtarisht vasal i mbretit Alfonso. Në këmbim të mbrojtjes formale, mbreti i dërgonte para, municione dhe trupa (rreth 2,000 ushtarë) për të mbrojtur Krujën.

Ndihma në Itali (1461): Skënderbeu tregoi besnikërinë e tij duke dërguar ushtrinë e tij në Itali për të ndihmuar djalin e Alfonsos, Ferdinandin, kundër rivalëve të tij. Kjo ndërhyrje siguroi që Napoli të mbetej mbështetësi kryesor i arbërve deri në fund.

3. Papati: Skënderbeu si “Atleti i Krishtit”

Papët e Romës (sidomos Kalisti III dhe Pius II) e shihnin Skënderbeun si shpëtimtarin e Evropës.

Ata i dhanë titullin “Athleta Christi” (Mbrojtës i Krishtërimit).

Megjithëse ndihma financiare nga Vatikani nuk ishte gjithmonë e madhe sa premtohej, prestigji diplomatik që i dha Papati e bëri Skënderbeun një figurë legjendare në të gjitha oborret mbretërore të Evropës.

Përmbledhje e Pozicionit Ndërkombëtar: Kjo diplomaci e lartë e lejoi Arbërinë të mbijetonte për 25 vjet kundër perandorisë më të fuqishme të kohës.

IA> A dëshironi që të shohim se si përfundoi kjo epokë pas vdekjes së Skënderbeut dhe si u shpërndanë familjet fisnike arbërore (shumë prej të cilave përfunduan në Itali si Arbëreshë)?

Po

Epoka pas vdekjes së Skënderbeut

Pas vdekjes së Skënderbeut më 17 janar 1468, Arbëria hyri në një fazë të dhimbshme të rënies dhe shpërndarjes. Pa autoritetin e tij bashkues, Lidhja e Lezhës filloi të lëkundej përballë presionit të pandalshëm osman.

1. Rezistenca e Fundit: Rrethimi i Shkodrës

Pas vdekjes së Skënderbeut, djali i tij, Gjoni II Kastrioti, ishte shumë i ri për të udhëhequr. Familjet si Dukagjinët dhe fisnikë të tjerë vazhduan luftën, por pa koordinimin e dikurshëm.

Shkodra (1478-1479): Kjo ishte kështjella e fundit e madhe që qëndroi. Rrethimi i saj nga Sulltan Mehmeti II ishte një nga më të tmerrshmit e shekullit. Pas rënies së Shkodrës, pothuajse e gjithë Arbëria ra nën kontrollin osman.

2. Mërgimi i Madh: Lindja e Arbëreshëve

Përballë zgjedhjes mes nënshtrimit (dhe ndërrimit të fesë) ose largimit, mijëra familje arbërore zgjodhën rrugën e detit drejt Italisë.

Kastriotët dhe Muzakajt: Shumë nga familjet fisnike u vendosën në Mbretërinë e Napolit, ku morën tituj dhe prona si shpërblim për ndihmën që i kishin dhënë mbretit Alfonso vite më parë.

Arbëreshët: Kjo lëvizje popullsie krijoi komunitetet arbëreshe në Italinë e Jugut (Siçili, Kalabri, Pulia). Ata ruajtën gjuhën, veshjet dhe fenë e tyre për më shumë se 500 vjet, duke u bërë “muzeu i gjallë” i epokës së Skënderbeut.

3. Fati i Familjeve që Qëndruan

Jo të gjithë u larguan. Disa familje u përshtatën me rendin e ri:

Dukagjinët: Një pjesë e tyre u islamizuan dhe arritën poste të larta në administratën osmane (disa u bënë madje Vezirë të Mëdhenj).

Fiset e Veriut: Shumë fise në malësitë e Shqipërisë së Veriut ruajtën një lloj autonomie përmes Kanunit, duke paguar taksa minimale dhe duke mbajtur armët, gjë që i lejoi të ruanin identitetin e tyre deri në pavarësinë e Shqipërisë në vitin 1912.

Rrugtimi> Edhe pse shteti u pushtua, figura e Skënderbeut u bë miti kryesor mbi të cilin u rilind kombi shqiptar në shekullin XIX. Pa atë rezistencë 25-vjeçare, ndoshta harta etnike dhe kulturore e Ballkanit sot do të ishte krejt tjetër.

Nëse e shohim rrugëtimin që bëmë: Nga Rashka te Kombi Shqiptar. Filluam me Rashkën, një mbretëri sllave që sundonte pjesë të Arbërisë. Pamë fuqizimin e familjeve arbërore pas rënies së saj. Arritëm te Lidhja e Lezhës, ku për herë të parë u krijua një identitet i përbashkët politik.

–

IA: A dëshironi që të shohim se si u përdor figura e Skënderbeut gjatë Rilindjes Kombëtare për të krijuar shtetin modern shqiptar, apo keni interes për ndonjë detaj tjetër nga jeta e tij?

Po

Figura e Skënderbeut gjatë Rilindjes Kombëtare

Përdorimi i figurës së Skënderbeut gjatë Rilindjes Kombëtare (shek. XIX) ishte lëvizja më gjeniale e intelektualëve shqiptarë (si Vëllezërit Frashëri, Jeronim De Rada, etj.) për të bashkuar një popull që ishte i ndarë në tri fe dhe shumë krahina.

Pas qindra vitesh nën sundimin osman, shqiptarët kishin nevojë për një “pasportë” historike që t’i prezantonte para Evropës si një komb me rrënjë të vjetra dhe heroike.

1. Skënderbeu si Simbol i Unit

Rilindësit e kuptuan se feja nuk mund të ishte pika e bashkimit (pasi shqiptarët ishin myslimanë, katolikë dhe ortodoksë). Prandaj, ata vendosën në qendër Gjuhën Shqipe dhe Skënderbeun.

Mbi fetë: Skënderbeu u portretizua jo thjesht si një mbrojtës i kishës, por si një hero kombëtar që luftoi për lirinë e tokës së të parëve.

Vepra “Historia e Skënderbeut”: Naim Frashëri shkroi poemën epike që u bë “bibla” e shqiptarëve në atë kohë, duke e bërë figurën e tij të njohur në çdo shtëpi shqiptare.

2. Përdorimi i Flamurit të Kastriotëve

Një nga kontributet më të rëndësishme të kësaj periudhe ishte rimarrja e stemës së familjes Kastrioti.

Shqiponja dykrenare: Rilindësit gjetën te vulat dhe dokumentet e vjetra shqiponjën e zezë me dy krerë në fushë të kuqe.

1912: Kur Ismail Qemali ngriti flamurin në Vlorë më 28 Nëntor, ai zgjodhi pikërisht flamurin e Skënderbeut, duke bërë një lidhje të drejtpërdrejtë mes pavarësisë së re dhe shtetit të parë të Lidhjes së Lezhës.

3. Skënderbeu dhe Evropa: “Argumenti i Civilizimit”

Rilindësit e përdorën Skënderbeun për t’i kujtuar fuqive të mëdha (Britanisë, Francës, Austro-Hungarisë) se shqiptarët nuk ishin “turq”, por populli që kishte shpëtuar Evropën në shekullin XV.

Ky argument ndihmoi në ndryshimin e perceptimit ndërkombëtar: Shqiptarët meritonin shtetin e tyre sepse historikisht kishin qenë pjesë e civilizimit evropian.

4. Trashëgimia në Shtetin Modern

Sot, figura e Skënderbeut është kudo në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut:

Në emërtimet e qyteteve dhe shesheve: Sheshi kryesor i Tiranës dhe Prishtinës mban emrin e tij.

Në monedha dhe simbole zyrtare: Përkrenarja e tij është elementi qendror i Stemës së Republikës së Shqipërisë.

Kjo ishte pika ku historia e Rashkës, e mbretërive mesjetare dhe e principatave arbërore u shkri në një identitet të vetëm: Identiteti Shqiptar.

–

A dëshironi që të mbyllim këtë cikël bisede me një vështrim mbi Kodikun e Skënderbeut (ligjet e tij) apo ndoshta për fatin e muzeut dhe kështjellës së Krujës sot?

Po

Kodiku i Skënderbeut

Për ta përfunduar këtë udhëtim historik, është me rëndësi të shohim se si ky shtet që lindi nga gërmadhat e perandorive (si ajo e Rashkës apo Bizantit), arriti të krijonte një strukturë ligjore dhe një qendër shpirtërore që i rezistoi kohës: Krujën dhe Kodikun e Skënderbeut.

1. Kruja: “Akropoli” i Arbërisë

Kruja nuk ishte thjesht një kështjellë ushtarake; ajo ishte simboli i shtetësisë shqiptare. Pozicioni i saj gjeografik e bënte pothuajse të pamposhtur.

Sistemi i Mbrojtjes: Skënderbeu përdorte një rrjet sinjalizimi me zjarre nga majat e maleve. Kur Kruja shihte zjarrin në malin e Tomorrit apo të Dajtit, e dinte se ushtria osmane kishte hyrë në kufi.

Muzeu Sot: Sot, kështjella e Krujës është destinacioni kryesor historik. Brenda saj ndodhet Muzeu Kombëtar “Gjergj Kastrioti Skënderbeu”, i cili ruan armët (kopje të tyre), dokumentet dhe frymën e asaj kohe.

2. Kodiku i Skënderbeut: Ligji përpara Kanunit

Shumë njerëz njohin Kanunin e Lekë Dukagjinit, por pak e dinë që Skënderbeu zbatoi ligjet e tij që njihen si “Statutet e Skënderbeut” ose rregullat e Lidhjes së Lezhës.

Drejtësia: Ai vendosi rregulla strikte për pronën dhe trashëgiminë, duke u munduar të zëvendësonte gjakmarrjen me gjyqe të rregullta nën autoritetin e princit.

Barazia para luftës: Ligji i tij i detyronte të gjithë, pavarësisht gradës fisnike, t’i bindeshin komandës ushtarake gjatë kohës së luftës.

3. Përkrenarja dhe Shpata: Simbolet e Pavdekshme

Armët e Skënderbeut (të cilat sot ruhen në Muzeun e Historisë së Artit në Vjenë) mbartin një simbolikë të fortë:

Përkrenarja me kokën e dhisë: Ky simbol lidhet me mitin e Piros së Epirit dhe Aleksandrit të Madh, duke treguar se Skënderbeu e shihte veten si pasardhës të udhëheqësve të mëdhenj të antikitetit.

Shpata: Një shpatë e rëndë që tregonte fuqinë fizike dhe vendosmërinë e tij.

Skënderbeu nuk krijoi vetëm një ushtri; ai krijoi një vetëdije kombëtare që mbijetoi 500 vjet nën pushtim, u rilind në 1912, dhe mbetet e gjallë edhe sot, identiteti shqiptar. (Historia E Jetës Dhe E Veprave Të Skenderbeut : Marin Barleti : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive)¹³

Përfundimi i Ciklit: Nga një Rajon në një Komb, tregon se si historia e Ballkanit është e ndërthurur.

–

Referencat:

Gemini_IA – inteligjenca Artificiale

Copilot_IA

1. Kush ishin pellazgët? | My blog ↩︎
2. Kingdom of Dardania – Wikipedia ↩︎
3. List of Roman emperors – Wikipedia ↩︎
4. Illyrian emperors – Wikipedia ↩︎
5. Thracians – Wikipedia ↩︎
6. Slavs – Wikipedia ↩︎
7. Ottoman Empire | Facts, History, & Map | Britannica ↩︎
8. History of Serbia – Wikipedia ↩︎
9. History of Albania – Wikipedia ↩︎
10. Borders of Identity: Kosovo Albanians and the Narrative of the “Kosovar Nation” ↩︎
11. Emperor of the Serbs – Wikipedia ↩︎
12. Skënderbeu – Wikipedia ↩︎
13. Historia E Jetës Dhe E Veprave Të Skenderbeut : Marin Barleti : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive ↩︎