Squfur apo sulfur si të përdoren!

Fjala **squfur** (ose *shqifur* në disa dialekte) ka një histori mjaft interesante që lidhet me rrugëtimin e saj nga latinishtja në gjuhën shqipe. shiko: Squfuri.

### Prejardhja Etimologjike

(Etimologjia çfarë studjon?)

Sipas etimologëve të njohur të shqipes (si Eqrem Çabej), fjala rrjedh nga latinishtja:

* **Burimi:** Nga fjala latine **sulfur** (ose *sulphur*).

* **Transformimi:** Gjatë kalimit në shqipe, tingulli **”l”** para një bashkëtingëlloreje shpesh është shndërruar në **”u”** ose ka ndikuar në ndryshimin e zanores, ndërsa **”s”** nistore është kthyer në **”sq”** (një dukuri kjo që haset edhe në fjalë të tjera të huazuara nga latinishtja).

### Krahasimi me gjuhët e tjera

Pothuajse të gjitha gjuhët neolatine dhe ato që kanë huazuar nga latinishtja përdorin forma të ngjashme:

• Italisht:** *zolfo*
• Frengjisht:** *soufre*
• Spanjisht:** *azufre*
• Anglisht:** *sulfur*

### Përdorimi në Shqipe

Përveç emërtimit të elementit kimik (S), në të folurën popullore fjala “squfur” është përdorur shpesh edhe si metaforë:

* Për të përshkruar diçka me erë shumë të rëndë.

* Në disa zona, përdoret edhe për të përshkruar një person shumë të shpejtë ose “të djegur” (shkathtësi e madhe).

—
Si të përdoren squfur apo sulfur

Nga pikëpamja gjuhësore dhe shkencore, përdorimi i tyre varet nga konteksti ku po i përdorni. Të dyja janë “në rregull”, por kanë funksione të ndryshme:

### 1. “Squfur” – Emri në gjuhën shqipe

Kjo është fjala standarde e gjuhës shqipe. Nëse po flisni në përditshmëri, po shkruani një tekst letrar ose po bisedoni për bujqësinë (p.sh. spërkatja me squfur), duhet të përdorni fjalën **squfur**.

* **Shembull:** *”Toka ka përmbajtje të lartë squfuri.”*

### 2. “Sulfur” – Termi shkencor/ndërkombëtar

Ky është emri ndërkombëtar i elementit në kimi. Megjithëse në tekstet shkollore të kimisë në Shqipëri elementi njihet si **Squfuri (S)**, termi “sulfur” përdoret gjerësisht për të emërtuar komponimet kimike (kripërat).

* **Shembull:** Ne nuk themi “dioksid squfuri”, por themi **”dioksid sulfuri”** (SO₂).

* Gjithashtu përdoret në emërtimet e acideve: **”Acidi sulfurik”** (H₂SO₄).

—

### Dallimi në Tabelën Periodike

Në tabelën periodike të elementeve që përdoret në shkollat shqipe, simboli **S** emërtohet **Squfur**, por vetitë dhe derivatet e tij mbajnë rrënjën *sulf-*.

–

Si formohen emrat e acideve të këtij elementi, si p.sh. dallimi mes acidit sulfurik dhe sulfuror?

Për të kuptuar se si ndryshojnë emërtimet e këtij elementi në kimi, duhet të shohim se sa oksigjen përmban komponimi. Rregulli është mjaft logjik:

### 1. Acidi Sulfurik (H₂SO₄)

Ky është acidi më i fuqishëm dhe më i njohur. Prapashtesa **-ik** tregon se elementi ka numrin më të lartë të oksidimit (përmban më shumë oksigjen).

* **Përdorimi:** Njihet ndryshe si “vaji i vitriolit” dhe përdoret masivisht në bateritë e makinave dhe në industri.

### 2. Acidi Sulfuror (H₂SO₃)

Prapashtesa **-or** tregon se kemi të bëjmë me një acid më të dobët, i cili ka një atom oksigjeni më pak se acidi sulfurik.

* **Përdorimi:** Formohet kur dioksidi i sulfurit tretet në ujë.

—

### Si quhen kripërat e tyre?

Kur këto acide lidhen me metale, emri ndryshon përsëri:

* Nga acidi **sulfurik** formohen **Sulfatet** (p.sh. Sulfati i bakrit – ai guri i kaltër që përdoret në bujqësi).

* Nga acidi **sulfuror** formohen **Sulfitet** (shpesh përdoren si konservues në verëra).

* Nga vetë **squfuri** (pa oksigjen) formohen **Sulfuret** (p.sh. Sulfuri i hidrogjenit, , që ka erën karakteristike të vezëve të prishura).

### Përmbledhje e shpejtë:

–

### Përfundimi

* Nëse po pyet për emrin e elementit si pjesë e gjuhës: **Squfur** është më saktë.

* Nëse po flet për një reaksion kimik apo komponim: **Sulfur** është më praktik dhe i pranuar ndërkombëtarisht.

–

Referencat

Dialog me IA_gemini