Cili ishte alfabeti i parë në botë?

Zbulimet e reja sfidojnë idetë e vjetra për alfabetet më të hershme.

Një objekt balte, me madhësinë e një gishti, u zbulua gjatë një gërmimi në qytetin antik të Umm el-Marra në Siri. Simbolet e gdhendura mund të jenë pjesë e alfabetit më të hershëm të njohur, por jo të gjithë pajtohen. (Kredia e imazhit: Glenn Schwartz/Universiteti Johns Hopkins).

Me kaq shumë tekste të lashta në mbarë botën, mund të pyesni veten se cili alfabet ishte i pari që u zhvillua. Me fjalë të tjera, cili është alfabeti më i vjetër i konfirmuar në botë?

Nga: LIVESCIENCE By Tom Metcalfe: What was the first alphabet in the world? | Live Science/¹

Cili ishte alfabeti i parë në botë?

Ekspertët thanë për Live Science se ndoshta ishte shkrimi proto-sinaitik, i cili u shpik rreth 4,000 vjet më parë nga punëtorët kanaanitë në një minierë bruz egjiptiane në rajonin e Sinait. Shkrimi proto-sinaitik u zhvillua në alfabetin fenikas, i cili, nga ana tjetër, frymëzoi alfabetet e hershme hebraike, greke dhe romake.

Megjithatë, një zbulim i nëntorit 2024² nga studiuesit në Universitetin Johns Hopkins sugjeroi se një shkrim alfabetik po përdorej qindra vjet më parë, në atë që tani është Siria veriore. Dëshmia e tyre janë katër cilindra balte, secili i gjatë sa një gisht, nga një varr i epokës së bronzit në Umm el-Marra, afër Alepos³.

Datimi me radiokarbon sugjeron se simbolet u gdhendën në cilindra rreth vitit 2400 para Krishtit, rreth 500 vjet para se të zhvillohej shkrimi proto-sinaitik.

Por jo të gjithë janë të bindur nga zbulimi dhe pohojnë se shkrimi proto-sinaitik është alfabeti më i vjetër i njohur, i cili është një lloj specifik i sistemit të shkrimit. “Unë mendoj se [mbishkrimet e Umm el-Marra] janë qartë një lloj sistemi shkrimi,” tha Philippa Steele⁴, një filologe në Universitetin e Kembrixhit, për Live Science në një email. Por “ajo që është më e vështirë është të jesh i sigurt se lidhet me sistemin alfabetik”.

alfabeti proto-sinaitik -ilustrim1. – Një ilustrim i shkrimit proto-sinaitik, të cilin shumë studiues e konsiderojnë si alfabeti më i hershëm i njohur. (Kredia e imazhit: Sidhe/Shutterstock)

Shkrimi i lashtë

Arkeologët mendojnë se shkrimi u zhvillua në disa vende në botën e lashtë pavarësisht nga sistemet e tjera të shkrimit. Hieroglifet egjiptiane, për shembull, e kanë origjinën rreth vitit 3200 para Krishtit, ndërsa kuneiformi sumerian duket se është nga e njëjta kohë.

Shkrimi i lashtë kinez⁵ u zhvillua në fillim të mijëvjeçarit të dytë para Krishtit, ndërsa sistemi më i hershëm i njohur i shkrimit në Amerikë është shkrimi olmek⁶, nga rreth 600 para Krishtit.

Por asnjë nga këto sisteme të hershme të shkrimit nuk klasifikohet si alfabete. Në vend të kësaj, ato janë ose sisteme të shkrimit logografik – ku çdo simbol përfaqëson një fjalë ose koncept, si “mal” – ose përzierje logografish dhe rrokjesh (ku shkronjat përfaqësojnë rrokje) që shtuan disa karaktere për të përfaqësuar tingujt e folur.

Shkronjat në alfabete, në të kundërt, përfaqësojnë tinguj të veçantë, ose “fonem”, që përdoren për të përbërë tingujt e një fjale të folur, tha Steele në një email.

Shkrimi proto-sinaitik duket se është ndikuar nga hieroglifet e lashta egjiptiane, por “alfabeti proto-sinaitik është qartësisht një krijim shumë inovativ”, shkroi ajo; Parimi i përgjithshëm i të shkruarit mund të ketë ardhur nga hieroglifet, por koncepti i një alfabeti dhe vetë vlerat e shkronjave ishin ide të reja.

Steele është më i interesuar për shkrimet e epokës së bronzit nga Kreta, pjesë të tjera të Greqisë dhe Qipro – disa prej të cilave nuk janë deshifruar kurrë⁷. “Qipro ruajti sistemin e saj të vjetër të epokës së bronzit [të shkrimit] për më shumë se një mijë vjet dhe e përdori atë për greqishten,” tha ajo. “Pra, ndërsa greqishtja po shkruhej në alfabet kudo tjetër… në Qipro ata kishin këtë sistem shkrimi rrokës vërtet të veçantë që u bë një simbol i identitetit kulturor.”

Silvia Ferrara⁸, një filologe në Universitetin e Bolonjës në Itali, e cila nuk është e përfshirë në gjetjen e Sirisë, tha në një email se sistemet e saj të preferuara të lashta të shkrimit janë ato ende të padeshifruara, duke përfshirë shkrimin proto-elamit⁹ nga ai që tani është Irani jugperëndimor, i cili mund të ketë ndikuar në kuneiformin e Mesopotamisë.

Alfabeti fenikas frymëzoi alfabetet e hershme hebraike greke dhe romake-imazh1a. – (Kredia e imazhit: Veniz Murad/Shutterstock).

Debati i shkrimit proto-sinaitik

Shkrimi proto-sinaitik mendohej gjerësisht të ishte alfabeti më i vjetër, tha Steele, por zbulimi i ri në Umm el-Marra e sfidoi këtë ide.

Glenn Schwartz¹⁰, një arkeolog në Universitetin Johns Hopkins, i cili zbuloi cilindrat e baltës dhe prezantoi kërkimin e tij në një konferencë arkeologjike në vitin 2024, tha në një deklaratë se artefaktet ishin më të vjetra se çdo mbishkrim i njohur proto-sinaitik dhe u gjetën në Sirinë veriore. Kjo sugjeron që “alfabeti mund të ketë një histori origjine krejtësisht të ndryshme nga sa mendonim”, tha ai.

Ferrara tha se nuk është e befasuar kur zbuloi se alfabetet ishin tashmë në përdorim 500 vjet më herët nga sa mendohej, megjithëse vendndodhja e zbulimit është një zbulim. “Është e habitshme t’i gjesh këto në Siri, por idetë dhe konceptet udhëtuan shumë më tepër sesa lejojnë provat arkeologjike,” tha ajo për Live Science.

Dhe Steele paralajmëroi se cilindrat Umm el-Marra përmbajnë shumë pak shenja për të vërtetuar se ata formonin një sistem alfabetik. “Do të doja më shumë prova përpara se ta etiketoja sistemin si alfabetik, sepse nuk kemi prova të mjaftueshme për të analizuar strukturën e tij,” tha ajo.

Ndërsa disa nga shenjat në mbishkrimet e Umm el-Marra dukej se ishin paralele të disa shenjave proto-Sinaitike, për të tjerët, “çdo marrëdhënie është më pak e dukshme”, tha ajo.

“Problemi kryesor është se nëse keni vetëm ngjashmëri në formën e shenjave dhe asnjë mënyrë tjetër për të vlerësuar sistemin, atëherë siguria është e vështirë për t’u arritur,” tha ajo. “Unë do të doja shumë gjetje më bashkëkohore për të na ndihmuar të kuptojmë se çfarë lloj tradite shkrimi i përkasin këto mbishkrime.”

–

Lexo edhe:

• Shkrimi,
• Shkrimi Vinça Dhe Kërkimi Për Sistemin Më Të Vjetër Të Shkrimit Në Botë,
• Shkrimi Linear_A,
• Shkrimi Linear B,
• Origjina E Alfabetit: Nga Fenikia Në Botë,
• Si e krijuan sumerët e lashtë sistemin e parë të shkrimit në botë,

–

Referencat

1. What was the first alphabet in the world? | Live Science ↩︎
2. Evidence of oldest known alphabetic writing unearthed in ancient Syrian city | Hub ↩︎
3. Aleppo – Wikipedia ↩︎
4. Professor Philippa Steele | Faculty of Classics ↩︎
5. Chinese writing | System, Paper, & History | Britannica ↩︎
6. (PDF) Oldest Writing in the New World ↩︎
7. Phaistos Disk: 3,000-year-old inscriptions from Crete that have never been deciphered | Live Science ↩︎
8. Silvia Ferrara — University of Bologna — Home Page ↩︎
9. Proto-Elamite [CDLI Wiki] ↩︎
10. Glenn M. Schwartz | Near Eastern Studies | Johns Hopkins University ↩︎