Shumë kohë para epokës së telefonave inteligjentë dhe tastierave, dhe madje edhe para se boja të takohej me pergamenën, një sistem revolucionar i shkrimit filloi të merrte formë përgjatë brigjeve të Mesdheut lindor. Alfabeti fenikas, i zhvilluar rreth vitit 1050 p.e.s., u bë nëna e shumicës së alfabeteve moderne, duke ndikuar në shkrimet greke, latine, arabe, hebraike dhe shkrime të tjera të panumërta. Kjo risi modeste – e lindur nga tregtia, domosdoshmëria dhe thjeshtësia – ndryshoi rrënjësisht mënyrën se si njerëzit regjistronin idetë dhe transmetonin njohuritë.
Nga> THE ARCHAEOLOGIST> The Origins of the Alphabet: From Phoenicia to the World/1
KUSH ISHIN FENIKASIT?
Fenikasit ishin një popull semitik detar që banonte në qytete-shtete si Tiro, Sidoni dhe Byblos në atë që tani është Libani dhe pjesë të Sirisë dhe Izraelit. Duke lulëzuar midis 1200 dhe 800 p.e.s., ata ishin mjeshtër ndërtues anijesh, tregtarë dhe ndërmjetës kulturorë në të gjithë Mesdheun e lashtë.
Për të menaxhuar rrjetet e tyre komplekse tregtare dhe ndërveprimet me kultura të shumta, fenikasit kishin nevojë për një sistem shkrimi që ishte fleksibël, efikas dhe i lehtë për t’u mësuar. Inovacioni i tyre? Një sistem prej 22 simbolesh bashkëtingëllore, secila përfaqëson një tingull specifik – një largim masiv nga piktogramet dhe rrokjet e rënda të përdorura diku tjetër.
NJË THJESHTËSI REVOLUCIONARE
Gjenialiteti i alfabetit fenikas qëndronte në thjeshtësinë dhe logjikën e tij fonetike:
- Nuk ka piktograme, ideograme ose karaktere komplekse – vetëm shenja për tinguj individualë (bashkëtingëllore).
- Shkrimi ishte horizontal, nga e djathta në të majtë dhe i krijuar për mbishkrim të shpejtë, veçanërisht në papirus, dru dhe qeramikë.
- Për shkak se mbështetej në fonemat (njësi të veçanta zanore), mund të përshtatej lehtësisht me gjuhë të tjera.
Ky zhvendosje nga shkrimi simbolik në atë fonetik ishte një forcë demokratizuese: ai u mundësoi jo vetëm skribëve, por tregtarëve, marinarëve dhe artizanëve të lexonin dhe të shkruanin. Kjo e bëri shkrim-leximin më të aksesueshëm.
PËRSHTATJA GREKE
Rreth shekullit të 8-të para Krishtit, grekët hasën shkrimin fenikas, me gjasë përmes tregtisë ose kolonizimit. Ata panë potencialin e tij, por gjithashtu vunë re një kufizim të madh: nuk kishte zanore.
Grekët inovuan duke ripërdorur shkronjat fenikase që përfaqësonin tinguj që nuk gjenden në greqisht dhe i përdorën ato për të përfaqësuar zanoret (si alfa, epsilon, iota, omicron dhe upsilon). Ky rregullim e bëri shkrimin shumë më ekspresiv për fonologjinë greke.
Greqishtja u bë alfabeti i parë i vërtetë në kuptimin modern: një sistem shkrimi që përfshin bashkëtingëllore dhe zanore.
TRASHËGIMIA LATINE DHE CIRILIKE
Etruskët, një qytetërim i lashtë italian, huazuan alfabetin grek dhe ua kaluan romakëve. Romakët, nga ana tjetër, e modifikuan atë për t’iu përshtatur latinishtes – dhe kështu lindi alfabeti latin, sistemi i shkrimit më i përdorur në botë sot.
- Anglishtja, spanjishtja, frëngjishtja, gjermanishtja dhe qindra gjuhë të tjera përdorin shkrimin latin.
- Alfabeti cirilik, i përdorur në rusisht dhe gjuhë të tjera sllave, evoluoi gjithashtu nga greqishtja – një degë tjetër e trashëgimisë fenikase.
PËRTEJ PERËNDIMIT
Fenikasja gjithashtu ndikoi drejtpërdrejt në shkrimin aramaik, i cili u bë një sistem dominues shkrimi në Lindjen e Afërt. Nga aramaishtja linde:
- Hebraisht, shkrimi i shenjtë dhe modern i popullit hebre.
- Arabishtja, tani përdoret nga qindra miliona në të gjithë Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut.
- Shkrimet në Azinë Qendrore dhe Jugore, duke përfshirë Brahmun e hershëm, nga i cili rrjedhin shumë alfabete moderne indiane.
Kjo do të thotë se një shkrim i vetëm nga Fenikia lindi indirekt sisteme shkrimi në katër kontinente.
NJË GJURMË GLOBALE
Nga shenjat rrugore në Evropë te gazetat në Azi dhe kodi dixhital në smartphone tuaj, trashëgimia e alfabetit fenikasi është kudo. Nuk është vetëm një sistem shkrimi – është themeli i shkrim-leximit dhe komunikimit modern.
Edhe kodi Morse, ASCII dhe Unicode që fuqizon pajisjet tona dixhitale mund të gjurmojnë rrënjët e tyre, konceptualisht, në këtë risi të lashtë.
FUQIA E VËRTETË E ALFABETIT
Zhvillimi i alfabetit jo vetëm që e bëri më të lehtë komunikimin, por transformoi qytetërimin:
- Ai mundësoi kodifikimin, ruajtjen dhe transmetimin e ligjeve, letërsisë, shkencës dhe fesë.
- Kjo e bëri arsimin të shkallëzuar, pasi alfabetet janë më të lehta për t’u mësuar sesa sistemet logografike.
- Ai lejoi idetë të udhëtonin më shpejt dhe më saktë se kurrë më parë.
–
Referencat
