Islami është një fe monoteiste e themeluar nga Muhamedi në shekullin e VII. Baza kryesore e Islamit është besimi në një Zot (Allahu). Allahu shihet si Perëndia i vetëm – krijues, mbështetës dhe restaurues i botës. Vullneti i Allahut, të cilit qeniet njerëzore duhet t’i nënshtrohen, bëhet i njohur përmes shkrimeve të shenjta, Kur’anit (shpesh shkruar Kuran shkurt), të cilin Allahu ia zbuloi të dërguarit të tij, Muhamedit a.s.. Në Islam Muhamedi a.s. konsiderohet i fundit nga një seri profetësh paraardhës tjerë.
[: Islami (arab. الإسلام al-ʾIslām, në shqip edhe si Myslimanllëku ose Myslimanizmi) është një fe monoteiste abrahamike. Është e bazuar në besimin në një Zot (Allahu), në zgjedhjen e Muhamedit për profetin e fundit, paracaktimin e fatit të njerëzve, shpërblimin për vepra të mira dhe dënimin për vepra të këqija, ditën e gjykimit dhe ringjalljen e të vdekurve. Kurani është shkrimi i shenjtë i Islamit dhe kështu burimi parësor i tij, i shkruar në gjuhën arabe dhe përmban 114 kapituj (sure). Burimi i dytë i Islamit janë fjalët dhe veprimet (synneti) e profetit Muhamed s.v.a.s .]1
Dialog me Gemini_IA
Në sa deg është feja islame
Feja islame, në thelbin e saj teologjik, është një e vetme, por përgjatë historisë ajo është ndarë në disa drejtime kryesore për shkak të interpretimeve politike dhe juridike.
Drejtimet më të mëdha janë:
1. Sunizmi (Sunitët)
Kjo është dega më e madhe, duke përfshirë rreth 85-90% të myslimanëve në mbarë botën. Sunitët ndjekin traditën (Sunetin) e Profetit Muhamed dhe u besojnë katër shkollave juridike (Medhhebeve):
Hanebi (më i përhapuri ndër shqiptarët)
- Shafi’i
- Maliki
- Hanbeli
2. Shiizmi (Shiitët)
Përbëjnë rreth 10-15% të myslimanëve, të përqendruar kryesisht në Iran, Irak dhe Azerbajxhan. Ata besojnë se udhëheqja e umetit duhet të qëndronte brenda familjes së Profetit, duke filluar nga Imam Aliu.
3. Ibadiyye
Një degë më e vogël që nuk është as sunite e as shiite. Sot gjendet kryesisht në Oman dhe në disa pjesë të Afrikës Veriore.
–
Sufizmi (Misticizmi Islam)
Është e rëndësishme të theksohet se Sufizmi nuk është një “degë” më vete si këto më lart, por një dimension shpirtëror që gjendet brenda Sunizmit dhe Shiizmit. Ai përfaqësohet nga urdhra të ndryshëm (Tarikate), si:
- Bektashinjtë (shumë të pranishëm në trojet shqiptare)
- Halvetitë
- Kaderitë, etj.
Shënim i rëndësishëm: Edhe pse ka ndarje në interpretime ligjore apo politike, të gjitha këto degë bashkohen në shtyllat kryesore: besimi në një Zot të vetëm (Allah), në Profetin Muhamed dhe në Kur’anin si libër i shenjtë.
Dallimet mes shkollave
Për të kuptuar më mirë se si funksionon feja islame në praktikë, është e dobishme të shohim katër shkollat juridike (Medhhebet) të Sunizmit, pasi ato përcaktojnë mënyrën se si jetohet feja në rajone të ndryshme.
1. Shkolla Hanebi (Imam Ebu Hanife)
Kjo është shkolla më liberale dhe intelektuale. Ajo përdor shumë arsyetimin logjik (Rra’y).
- Ku gjendet: Turqi, Ballkan (përfshirë Shqipërinë, Kosovën dhe Maqedoninë), Azinë Qendrore dhe Pakistan.
- Karakteristika: Njihet për fleksibilitetin e saj në përshtatjen me traditat vendase.
2. Shkolla Shafi’i (Imam Shafi’iu)
Kjo shkollë fokusohet fort në rregullat e nxjerra direkt nga hadithet (thëniet e Profetit).
- Ku gjendet: Egjipt, Indonezi, Malajzi dhe pjesë të Afrikës Lindore.
3. Shkolla Maliki (Imam Maliku)
Kjo shkollë i jep rëndësi të madhe praktikave të banorëve të parë të Medines, duke e konsideruar atë si modelin më të pastër të jetës islame.
- Ku gjendet: Afrika Veriore (Marok, Algjeri, Tunizi) dhe Afrika Perëndimore.
4. Shkolla Hanbeli (Imam Ahmed ibn Hanbel)
Është shkolla më konservatore dhe strikte, duke u mbështetur pothuajse ekskluzivisht në tekstin e shkruar.
- Ku gjendet: Kryesisht në Arabinë Saudite dhe në disa shtete të Gjirit Persik.
–
Sufizmi dhe Tarikatet në Ballkan
Ndërsa shkollat e mësipërme merren me ligjin (Sheriatin), urdhrat Sufi merren me anën shpirtërore (Tarikatin). Në trojet shqiptare, ndikimi i tyre ka qenë historikisht i madh:
- Bektashizmi: Ka luajtur një rol kyç në zgjimin kombëtar shqiptar. Njihet për tolerancën dhe interpretimin mistik të Islamit.
- Halvetitë dhe Kaderitë: Janë urdhra që fokusohen në meditim, thjeshtësi dhe pastrim të shpirtit.
Si u krijuan këto ndarje? Shumica e tyre lindën në 300 vitet e para pas vdekjes së Profetit Muhamed, si nevojë për të interpretuar ligjet në një perandori që po rritej me shpejtësi dhe po haste kultura të reja.
Dallimi specifik midis Sunizmit dhe Shiizmit
Për të kuptuar më mirë tablonë e plotë, le të shohim dallimin thelbësor midis dy degëve kryesore që shpesh përmenden në lajme dhe histori: Sunizmit dhe Shiizmit.
Dallimi Sunit-Shiit
Ky ndarje nuk nisi si një debat për besimin në Zot, por si një debat politik se kush duhej ta udhëhiqte komunitetin pas vdekjes së Profetit Muhamed (viti 632 pas Krishtit).
| Karakteristika | Sunizmi (Sunitët) | Shiizmi (Shiitët) |
| Udhëheqja | Besojnë se udhëheqësi (Kalifi) duhet të zgjidhet nga komuniteti bazuar në meritë. | Besojnë se udhëheqja i takon vetëm pasardhësve të Profetit (familjes së tij). |
| Figura kryesore | Ebu Bekri (shoku i ngushtë i Profetit). | Aliu (dhëndri dhe kushëriri i Profetit). |
| Autoriteti fetar | Mbështeten te dijetarët dhe shkollat juridike (Medhhebet). | Mbështeten te Imamët, të cilët i konsiderojnë si udhërrëfyes të pagabueshëm. |
–
Bektashizmi: Një rrugë e veçantë
Në Shqipëri, ne kemi një rast unik që është Kryegjysheta Botërore Bektashiane. Bektashizmi është një urdhër sufi që ka elemente që i lidhin me botëkuptimin shiit (dashuria për familjen e Profetit, Imam Aliun dhe dëshmorët e Qerbelasë), por që bashkëjeton në harmoni të plotë me sunitët.
Pse është i rëndësishëm në historinë tonë?
- Gjuha Shqipe: Bektashinjtë ishin ndër të parët që përdorën shqipen në shërbesa dhe në libra.
- Toleranca: Kanë një parim të famshëm: “Pa atdhe nuk ka fe”, që ndihmoi në bashkimin e shqiptarëve pavarësisht besimeve.
–
Si duket struktura sot?
Sot, bota islame është si një pemë e madhe:
- Rrënjët: Besimi në një Zot dhe Kur’ani.
- Degët e mëdha: Sunizmi dhe Shiizmi.
- Degëzimet më të vogla: Shkollat juridike (Hanebi, Shafi’i, etj.).
- Lulet/Aroma: Sufizmi (Bektashinjtë, Halvetitë), që merren me pastrimin e zemrës.
–
Beteja e Qerbelasë
Për të kuptuar pse feja islame ka këto degëzime sot, duhet të kthehemi pas në kohë te një nga ngjarjet më tragjike dhe përcaktuese të historisë islame: Beteja e Qerbelasë.
Ngjarja e Qerbelasë (Viti 680)
Kjo ngjarje vulosi ndarjen përfundimtare mes Sunitëve dhe Shiitëve.
- Konteksti: Pas vdekjes së Profetit, lindi pyetja se kush duhej të ishte udhëheqësi (Kalifi).
- Konflikti: Husejni, nipi i Profetit Muhamed (djali i Aliut), refuzoi t’i jepte besatimin Jezidit, të cilin e konsideronte një udhëheqës tiran dhe të padrejtë.
- Tragjedia: Në shkretëtirën e Qerbelasë (në Irakun e sotëm), Husejni dhe një grup i vogël familjarësh e ndjekësish u rrethuan dhe u vranë nga ushtria e madhe e Jezidit.
Për Shiitët, kjo ngjarje është simboli suprem i sakrificës kundër padrejtësisë. Për Sunitët, kjo është një tragjedi e dhimbshme brenda familjes së Profetit, por nuk e shohin si bazën e sistemit të tyre teologjik.
Si ndikon kjo në Shqipëri?
Nëse jeton në Shqipëri ose trojet shqiptare, ti e sheh ndikimin e kësaj historie te Bektashinjtë.
- Matemi: Bektashinjtë mbajnë zi për 10 ditë (Matemi) në kujtim të dëshmorëve të Qerbelasë.
- Ashurja: Në fund të zisë, gatuhet ashurja, si simbol i mbijetesës së familjes së Profetit dhe ëmbëlsisë pas vuajtjes.
Pse kemi kaq shumë “Medhhebe” (Shkolla)?
Përveç ndarjes politike (Sunitë/Shiitë), islami u përhap në vende me kultura shumë të ndryshme. Shkollat juridike lindën për t’iu përgjigjur pyetjeve praktike:
- Si falet namazi nëse udhëton?
- Si paguhet zekati për tregtinë e re?
- Si zgjidhen martesat dhe trashëgimitë?
Shkolla Hanefi (që ndjekim ne) fitoi terren sepse ishte zyrtare gjatë Perandorisë Osmane. Ajo është e njohur për parimin e “Istihsan-it” (preferenca për të mirën), që do të thotë se nëse një rregull i rreptë shkakton vështirësi të panevojshme, dijetari mund të zgjedhë një zgjidhje më praktike për njerëzit.
Përmbledhje:
- Sunitët: Ndiqet shumica, bazuar në traditën e Profetit dhe 4 shkollat juridike.
- Shiitët: Besnikëria ndaj familjes së Profetit (Imamëve).
- Sufitë (përfshirë Bektashinjtë): Fokusimi te dashuria hyjnore dhe pastërtia e shpirtit.
Faleminderit> Dialog me Gemini_IA
Referencat
