Kur ka lind feja ortodokse si degë e krishterimit?
Feja ortodokse, si degë e veçantë dhe e organizuar e krishterimit, ka një zhurmë historike që kulmoi në vitin **1054**, por rrënjët e saj janë shumë më të hershme.
Dialog me Inteligjencën Artificiale (IA)_Gemini
Për ta kuptuar më mirë, mund ta ndajmë rrugëtimin e saj në disa momente kyçe:
1. Rrënjët e hershme (Shekujt I–IV)
Në fillimet e krishterimit, nuk kishte “Katolikë” apo “Ortodoksë” në kuptimin e sotëm. Kishte një Kishë të vetme me pesë qendra kryesore (Pentarkia): **Roma, Konstandinopoja, Aleksandria, Antiokia dhe Jerusalemi**. Me kalimin e kohës, dallimet kulturore dhe gjuhësore filluan të shfaqen: Perëndimi fliste Latinisht, ndërsa Lindja fliste Greqisht.
2. Schisma e Madhe (Viti 1054)
Ky është momenti zyrtar i ndarjes. Pas shekujve me mosmarrëveshje teologjike dhe politike, ndodhi ajo që quhet **Schisma e Madhe**.
* **Kisha e Lindjes** u bë ajo që sot njohim si **Kisha Ortodokse** (nga greqishtja *orthos* – e drejtë, dhe *doxa* – besim/lavdi).
* **Kisha e Perëndimit** u bë **Kisha Katolike Romane**.
3. Arsyet kryesore të ndarjes
Nuk ishte vetëm një datë, por një proces i nxitur nga:
* **Autoriteti i Papës:** Roma pretendonte se Papa kishte autoritet mbi gjithë botën krishtere, ndërsa Lindja e shihte atë vetëm si “i pari mes të barabartëve”.
* **Klauzola “Filioque“:** Një debat teologjik mbi natyrën e Shpirtit të Shenjtë.
* **Dallimet Kulturore:** Ritualet, përdorimi i bukës me maja (Lindja) kundrejt bukës pa maja (Perëndimi), dhe martesa e priftërinjve (e lejuar në Ortodoksi përpara dorëzimit).
–
> **E rëndësishme:** Besimtarët ortodoksë e konsiderojnë veten si vazhdimësinë e drejtpërdrejtë të kishës së apostujve, ndaj emri “Ortodoks” nënkupton “Besimi i Vërtetë”.
–
Historia e kishës ortodokse në trojet shqiptare
Le t’i hedhim një sy dy temave që lidhen ngushtë me ne: si u zhvillua Ortodoksia te shqiptarët dhe cilat janë ato pikat ku ndahet “rruga” me Katolicizmin.
1. Ortodoksia në Trojet Shqiptare
Shqipëria është historikisht një “urë” mes Lindjes dhe Perëndimit. Kjo bëri që veriu të anonte më shumë nga Roma (Katolicizmi) dhe jugu nga Konstandinopoja (Ortodoksia).
* **Përhapja e hershme:** Krishterimi në Shqipëri daton që nga koha e Apostull Palit. Durrësi ishte një nga qendrat kryesore ku këto dy rryma takoheshin.
* **Autoqefalia (Pavarësia):** Një moment kyç është viti **1922** (Kongresi i Beratit) dhe njohja zyrtare në **1937**. **Fan Noli** ishte figura kryesore që luftoi që Kisha Ortodokse Shqiptare të ishte e pavarur dhe të përdorte gjuhën shqipe në liturgji, duke e shkëputur nga ndikimi grek.
2. Dallimet Kryesore: Ortodoksë vs. Katolikë
Ndonëse ndajnë të njëjtat baza (Biblën, Jezusin, Trininë), ka disa detaje që i bëjnë unike:
| Karakteristika | Kisha Ortodokse | Kisha Katolike |
| Kreu i Kishës | Nuk ka një “Papë”. Patriarku Ekumenik është “i pari mes të barabartëve”. | Papa i Romës është autoriteti suprem (i pagabueshëm në doktrinë). |
| Martesa e Priftërinjve | Priftërinjtë mund të martohen (para se të shugurohen). Peshkopët jo. | Celibati është rregull (priftërinjtë nuk martohen). |
| Kryqi | Bëhet me tre gishta (bashkuar) dhe lëvizja është: ballë-bark-**djathtas-majtas**. | Bëhet me dorë të hapur dhe lëvizja është: ballë-bark-**majtas-djathtas**. |
| Statujat | Përdoren vetëm **Ikonat** (pikturat e sheshta). Statujat konsiderohen idhujtari. | Statujat dhe skulpturat janë shumë të përhapura në kisha. |
| Kalendari | Disa kisha (si ajo serbe apo ruse) përdorin kalendarin e vjetër (Julian). | Përdorin kalendarin Gregorian (ai që përdorim sot botërisht). |
3. Një kuriozitet: Shenja e Kryqit
Nëse i sheh me vëmendje, ortodoksët e bëjnë shenjën e kryqit duke prekur supin e djathtë përpara të majtës. Kjo simbolizon që Krishti “rri në të djathtë të Atit”. Katolikët bëjnë të kundërtën.
Roli i Fan Nolit në pavarësinë e kishës ortodokse shqiptare
Duke parë rëndësinë që ka pasur gjuha dhe kombësia në fenë tonë, le të ndalemi te **Fan Noli** dhe te festat që i japin ngjyrë traditës ortodokse shqiptare.
Fan Noli dhe “Shqiptarizimi” i Kishës
Deri në fillim të shekullit XX, kishat ortodokse në Shqipëri ishin nën ndikimin e fortë të Patriarkanës së Stambollit dhe liturgjia (mesha) bëhej në greqisht. Fan Noli bëri një revolucion të vërtetë:
1. **Mesha e parë në Shqip:** Më 1908, në Boston (SHBA), Noli mbajti meshën e parë në gjuhën shqipe. Kjo ishte një lëvizje sa fetare, aq edhe politike, sepse vërtetoi se mund të ishe ortodoks pa qenë grek.
2. **Autoqefalia:** Noli punoi që Kisha Ortodokse Shqiptare të bëhej **Autoqefale** (e vetëqeverisur). Kjo do të thoshte që peshkopët dhe drejtuesit të ishin shqiptarë dhe jo të emëruar nga jashtë.
3. **Përkthimet:** Ai përktheu librat kryesorë kishtarë me një gjuhë aq të lartë artistike, saqë përdoren edhe sot e kësaj dite.
Festat Kryesore Ortodokse
Nëse ke miq apo familjarë ortodoksë, me siguri i ke vënë re këto tradita:
* Pashkët (Ngjallja e Krishtit):** Eshtë festa më e madhe. Tradita ikonike është **ngjyerja e vezëve me të kuqe** (që simbolizon gjakun e Krishtit dhe jetën e re) dhe thyerja e tyre duke thënë *”Krishti u ngjall!”* – *”Vërtet u ngjall!”*.
* Uji i Bekuar (6 Janar):** Kjo festë (Theofania) kujton pagëzimin e Jezusit. Në qytetet bregdetare apo pranë lumenjve, prifti hedh një **kryq në ujë** dhe të rinjtë nisin garën duke u hedhur në ujë të ftohtë për ta kapur. Kush e kap, thuhet se do të ketë një vit me fat dhe shëndet.
* Krishtlindjet (25 Dhjetor):** Ndryshe nga kishat ruse apo serbe që i festojnë më 7 janar, Kisha Shqiptare (si ajo greke dhe rumune) përdor kalendarin e ri dhe i feston më 25 dhjetor.
—
Një detaj interesant: Ikonostasi
Nëse hyn në një kishë ortodokse, gjëja e parë që të bie në sy është **Ikonostasi**. Kjo është një mur i lartë prej druri të gdhendur ose guri, i mbuluar me ikona, që ndan altarin (ku qëndron prifti) nga pjesa ku qëndrojnë besimtarët. Në kishat katolike, altari zakonisht është i hapur dhe i dukshëm për të gjithë.
flm
–
Referencat: Dialog me Inteligjencën Artificiale (IA)_Gemini
