Kalendarët gojorë, të transmetuar përmes traditës, parimeve dhe historisë gojore, mbështeten në vëzhgimet e fenomeneve natyrore dhe trupave qiellorë në vend të sistemeve të shkruara. Këta kalendarë shpesh janë ciklikë, praktikë dhe të integruar thellësisht në mënyrën e jetesës së një komuniteti, duke përfshirë bujqësinë, gjuetinë dhe ritualet.
Në histori, njësia bazë e llogaritjes në një kalendar është dita. Edhe pse ditët tani maten nga mesnata deri në mesnatë, kjo nuk ka qenë gjithmonë kështu, sepse origjina e kalendarit shkon prapa në parahistori. Por Pse njerëzit shpikën kalendarët? – ndoshta për mbijetesë. Poashtu kalendarët gojorë shkojnë në parahistori deri në 10-12 mijë vite.
Shembujë: Në Aberdeenshire, Skoci, ekspertët britanikë të arkeologjisë kanë zbuluar: Fillimi i kohës? Zbulohet ‘kalendari’ më i vjetër në botë. Ose në Turqi ekspertët shkruajnë se shenjat në Göbekli Tepe: Shkencëtarët gjetën një monument 12,000-vjeçar – rezulton se mund të jetë kalendari më i vjetër i njerëzimit. Ose kalendari popullor në trevat shqipëtare: Kalendari i lashtë shqiptar, që është trashëguar me gojdhëna.
Kur filluan njerëzit të flasin?
Njerëzit me shumë gjasa filluan të flasin dhe të zhvillojnë gjuhën rreth 100,000 deri në 135,000 vjet më parë. Hulumtimet tregojnë se aftësia për të folur ekzistonte të paktën 135,000 vjet më parë. Megjithatë, tingujt e parë të dallueshëm të të folurit mund të jenë prodhuar rreth 70,000 vjet më parë. Kjo sugjeron që, ndërsa potenciali për të folur ishte i pranishëm shumë më herët, përdorimi aktual i gjuhës së folur evoluoi me kalimin e kohës. – The Archaeologist: When Did Humans Start Talking? New Research Pushes Language Origins Back to 135,000 Years Ago/1
Historia Gojore
Në bazë të të dhënave shkencore Kur filluan të flisnin njerëzit? nga arkeologët, gjenetistët, paleontologët e tjerë, janë të një mendimi të përafërtë që:
• 40,000 Vite më parë: të dhënat tregojnë fillimet e traditave gojore.
• 6,000 Vite më parë: Fillon kultura kirografike (është studimi i shkrimit dhe shkrimit të dorës në të gjitha aspektet e tij.).
Komunitetet indigjene në mbarë botën kanë zhvilluar mënyra të ndërlikuara për të mbajtur gjurmët e kohës, shpesh të lidhura me tokën dhe ritmet e saj. Këto sisteme tradicionale kalendarike janë thelbësore për jetesën e qëndrueshme, drejtimin e punës bujqësore, gjuetinë dhe ceremonitë. Si janë: Kalendari i lashtë shqiptar, pastaj Kalendari Kojodo e popullit Yoruba2 i Afrikës Perëndimore, Kalendari bullgar3 i lashtë, Kalendari Akan4 Populli Akan (një grup Kwa i Afrikës Perëndimore), Kalendari Etiopian5, e tjera.
Parimet dhe Mekanizmat
Ciklet Natyrore: Koha shpesh matet duke vëzhguar mjedisin. Treguesit mund të përfshijnë lulëzimin e bimëve specifike, migrimin e kafshëve, ciklet e shumimit të peshqve ose zogjve dhe ndryshimet në modelet e motit si stinët e musoneve.
Vëzhgimet Astronomike: Lëvizjet e diellit, hënës dhe yjeve janë baza të zakonshme për llogaritjen e kohës. Ciklet hënore (duke numëruar “hënat”) janë një metodë e përhapur për ndjekjen e muajve, ndërsa pozicioni i diellit dhe yjësitë kryesore përdoren për të parashikuar ndryshimet sezonale dhe solsticat.
Transmetimi Gojor: Kjo njohuri e gjerë ruhet dhe transmetohet brez pas brezi përmes historive, këngëve, proverbave dhe…
Kalendarët gojorë
[Pjesë nga: History of calendars – Wikipedia/6
Kalendarët gojorë janë një aspekt jetik i trashëgimisë kulturore, duke pasqyruar traditat dhe parimet e njerëzve. Këta kalendarë shpesh transmetohen ndër breza, duke ruajtur identitetin kulturor dhe praktikat e komunitetit. Ato nuk kanë të bëjnë vetëm me mbajtjen e gjurmëve të kohës; ato janë thellësisht të ndërthurura me vlerat, besimet dhe ritmet natyrore të komunitetit.
Për shembull, populli Yoruba i Afrikës Perëndimore ka një nga kalendarët më të vjetër të regjistruar, i njohur si Kojoda, i cili daton mbi 10,000 vjet më parë.
Ky sistem kalendar përdoret ende nga njerëzit Yoruba sot, duke demonstruar natyrën e qëndrueshme të traditave të tyre kalendarike gojore.
Ardhja e kalendarëve perëndimorë përmes kolonizimit prishi këto tradita të lashta të matjes së kohës, duke shkaktuar humbjen e vlefshme mjedisore dhe kulturore njohuri.
Sot, shumë grupe indigjene po punojnë për të rivendosur dhe mbrojtur konceptet tradicionale të kohës dhe kalendarëve sezonalë, edhe pse ato përshtaten me realitetet moderne. Kjo punë nuk ka të bëjë vetëm me nostalgjinë, por gjithashtu ruan njohuritë që janë ende thelbësore për kujdesin për tokën.
Ndikimi i kalendarëve perëndimorë në sistemet indigjene të njohurive është domethënës, pasi ato prishën këto tradita të lashta të matjes së kohës që ishin thellësisht të lidhura me ciklet natyrore dhe njohuritë mjedisore. Humbja e kalendarëve tradicionalë dobësoi identitetin kulturor të komuniteteve indigjene dhe praktikat e qëndrueshme të menaxhimit të tokës.
Përpjekjet moderne për të ruajtur dhe ringjallur sistemet e kalendarit indigjen ofrojnë njohuri të vlefshme për menaxhimin mjedisor dhe shërimin kulturor.Këto sisteme përziejnë besimet shpirtërore, njohuritë praktike dhe ritualet e komunitetit në mënyrën se si njerëzit e përjetojnë kohën. w1]
Përfundim
Ndërsa kalendari Gregorian7 tani është në përdorim në mbarë botën për qëllime laike, kalendarë të ndryshëm mesjetar ose të lashtë mbeten në përdorim rajonal për qëllime fetare ose sociale, duke përfshirë kalendarin Julian, kalendarin hebraik, kalendarin islamik, kalendarë të ndryshëm hindu, kalendarin Zoroastrian, etj.
Kalendari i lashtë shqiptar, mbetet në përdorim rajonal për qëllime komunikimi, fetare ose sociale.
Te populli Shqipëtar mund të gjejmë fjali që thonë: Erdhi Shmitri – komunikim ose njoftim për mbjelljet bujqësore, ose kaloi arbaini në hamsin – mjedisi i dimrit, Shëngjergji – filloi viti, Korriku – të korrat, Djegaguri – mesi verës, vapë e madhe, e tjera.
Lexo edhe nga Sazan Guri: Kalendaret-Iliro-Pellazg-prehistori-etno.pdf – KALENDARËT PELLAZG – KALENDARËT E PARË EUROPIANË.
–
Referencat
